ท่ามกลางผาหินเงียบงันทางภาคเหนือของไทย มีดอกไม้เล็กๆ สีม่วงอ่อนเบ่งบานอย่างสงบงาม “ภูมิพลินทร์” พืชถิ่นเดียวของไทยที่ไม่เพียงสะท้อนความมหัศจรรย์ของธรรมชาติ หากยังเป็นสัญลักษณ์แห่งพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช ผู้ทรงอุทิศพระราชหฤทัยเพื่อการศึกษาพฤกษศาสตร์และการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพของแผ่นดิน
ดอกไม้ที่ได้รับพระราชทานนาม เพื่อเทิดพระเกียรติพระมหากษัตริย์ผู้ทรงคุณูปการต่อวงการพฤกษศาสตร์ไทย เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2560 วงการพฤกษศาสตร์ไทยได้รับเกียรติอย่างสูงยิ่ง เมื่อพืชถิ่นเดียวของไทยชนิดใหม่ของโลกได้รับการตีพิมพ์เผยแพร่อย่างเป็นทางการ ภายใต้ชื่อวิทยาศาสตร์ Paraboea bhumiboliana Triboun & Chuchan หรือที่เรียกขานกันในนาม “ภูมิพลินทร์” ซึ่งเป็นชื่อที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 84 พรรษา
ความงามที่ซ่อนอยู่ในผาหิน
ภูมิพลินทร์เป็นไม้ล้มลุกขนาดเล็กในวงศ์Gesneriaceae ตระกูลเดียวกับดอกนางพญาเสือโคร่งและเซนต์พอเลีย มีความสูงเพียง 60 เซนติเมตร แต่งดงามด้วยกิ่งก้านที่แตกหนาแน่น ปกคลุมไปด้วยขนสั้นนุ่มละเอียดอ่อน ใบของภูมิพลินทร์เรียงตัวตรงข้ามกันอย่างแน่นหนาบริเวณปลายกิ่ง มีรูปร่างหลากหลายตั้งแต่รูปรี รูปไข่ ไปจนถึงแกมรูปขอบขนาน ขนาดยาวประมาณ 2.5-6 เซนติเมตร ปลายใบมน ขอบใบจักเล็กน้อย สิ่งที่น่าสนใจคือผิวใบด้านบนมีต่อมขนเล็กๆ ส่วนด้านล่างปกคลุมไปด้วยขนนุ่มคล้ายขนแกะ ให้ความรู้สึกอ่อนโยน ก้านใบสั้นยาวเพียง 3-7 มิลลิเมตร มีครีบบางๆ เชื่อมติดระหว่างใบทั้งสองข้างอย่างน่าสนใจ
ดอกสีม่วงอันงดงาม
เมื่อถึงฤดูดอกบาน ภูมิพลินทร์จะเบ่งบานออกดอกเป็นช่อกระจุก แต่ละช่อมีดอก 1-5 ดอก ปกคลุมไปด้วยขนละเอียดอ่อนคล้ายใยแมงมุม สร้างความรู้สึกนุ่มนวลและประณีต ดอกมีสีม่วงหรือชมพูอ่อนอันสวยงาม เมื่อบานเต็มที่มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2 เซนติเมตร ที่โคนกลีบดอกมีจุดสีเหลืองเด่นชัด เป็นจุดเด่นที่ดึงดูดแมลงผสมเกสร หลอดกลีบดอกยาวประมาณ 1.4-1.8 เซนติเมตร มีกลีบเลี้ยง 5 กลีบที่คงทนติดอยู่แม้หลังดอกร่วง
.
โครงสร้างดอกมีความซับซ้อนน่าสนใจ มีเกสรเพศผู้ที่สมบูรณ์ 2 อัน อับเรณูยาว 4-5 มิลลิเมตร แขวนอยู่บนก้านชูยาว 5.5-7 มิลลิเมตร นอกจากนี้ยังมีเกสรเพศผู้เป็นหมัน 3 อัน รังไข่ปกคลุมด้วยขนสั้นนุ่ม ก้านเกสรเพศเมียยาว 6-7 มิลลิเมตร ยอดเกสรรูปลิ้นยาว 4-5 มิลลิเมตร ปลายแยก 2 แฉก เมื่อดอกผสมเกสรสำเร็จ จะเกิดเป็นผลรูปใบหอกที่บิดเวียนอย่างน่าสนใจ ยาวประมาณ 1-1.5 เซนติเมตร ปกคลุมไปด้วยขนคล้ายใยแมงมุมหนาแน่น
ถิ่นที่อยู่อันหายาก ภูมิพลินทร์ เป็นพืชถิ่นเดียวของประเทศไทย (endemic species) พบเฉพาะในพื้นที่จำกัดทางภาคเหนือ โดยเฉพาะจังหวัดตากและลำพูน พืชชนิดนี้เลือกขึ้นบนก้อนหินหน้าผาในพื้นที่ที่มีความสูงจากระดับน้ำทะเลไม่เกิน 200 เมตร ซึ่งเป็นแหล่งที่มีสภาพแวดล้อมเฉพาะที่เหมาะสมกับการดำรงชีวิต
การตั้งชื่อวิทยาศาสตร์และชื่อไทยของพืชชนิดนี้ เป็นการเทิดพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้ต่อวงการพฤกษศาสตร์และการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของไทย
พระองค์ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่ทรงมีพระปรีชาสามารถด้านพฤกษศาสตร์ ทรงค้นพบพืชชนิดใหม่หลายชนิด และทรงส่งเสริมการศึกษาวิจัยด้านพฤกษศาสตร์อย่างต่อเนื่อง ทำให้ประเทศไทยมีฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพที่สมบูรณ์ขึ้น
ภูมิพลินทร์จึงไม่ใช่เพียงแค่ชื่อของพืชชนิดหนึ่ง แต่เป็นสัญลักษณ์ของพระราชปณิธานในการอนุรักษ์ธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพ เป็นมรดกอันล้ำค่าที่คนไทยทุกคนควรภาคภูมิใจและร่วมมือกันดูแลรักษาไว้สืบไป
ภูมิพลินทร์: กลีบดอกรูปปากเปิด ผลรูปใบหอกบิดเวียน มีขนคล้ายใยแมงมุมหนาแน่น (ภาพ: David Middleton)
ขอบคุณเพจ กรมอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืช
