รู้จัก “ม่วงเทพรัตน์” ไม้ดอกสีม่วงอมฟ้าหอมอ่อน พันธุ์พืชจากเกาะโซโคตรา ประเทศเยเมน ที่ได้รับพระราชทานนามโดยสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ก่อนต่อยอดสู่การอนุรักษ์และขยายพันธุ์เพื่อประโยชน์ทางวิชาการและสาธารณประโยชน์ของประเทศ
“ม่วงเทพรัตน์” พรรณไม้ดอกสีม่วงอมฟ้าสดใส รู้จักในชื่อสามัญว่า Persian violet เป็นพืชที่มีถิ่นกำเนิดเฉพาะถิ่นบนเกาะ Socotra กลางมหาสมุทรอินเดีย ของประเทศเยเมน ซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นแหล่งมรดกโลก เนื่องจากมีระบบนิเวศและความหลากหลายทางชีวภาพอันโดดเด่น
ด้วยความงดงามของดอกสีม่วงอมฟ้าและกลิ่นหอมอ่อน ๆ ทำให้พืชชนิดนี้ได้รับการพัฒนาสายพันธุ์อย่างต่อเนื่องทั่วโลก ทั้งสายพันธุ์ทนร้อน ทนหนาว รวมถึงเฉดสีดอกที่หลากหลาย นิยมปลูกเป็นไม้ประดับ ทั้งแบบไม้คลุมดิน ไม้กระถาง และไม้แขวน
พระราชทานสู่โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช
เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2551 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้พระราชทานต้น Persian violet ซึ่งได้รับการถวายจากเกาะ Socotra แก่โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (อพ.สธ.) เพื่อดำเนินการปลูกเลี้ยง ศึกษา และทดลองขยายพันธุ์
ต่อมา นักวิจัยของโครงการสามารถขยายพันธุ์สำเร็จด้วยวิธีเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ โดยต้นอ่อนสามารถออกดอกภายในขวดเพาะเลี้ยง ถือเป็นความสำเร็จทางวิชาการที่สร้างความโดดเด่นทั้งด้านวิทยาศาสตร์และความงามทางพฤกษศาสตร์
โครงการฯ ได้ขอพระราชทานอนุญาตผลิตและจำหน่าย เพื่อนำรายได้หลังหักค่าใช้จ่ายทั้งหมดไปจัดตั้ง “มูลนิธิอนุรักษ์พันธุกรรมพืช สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี” เนื่องในวาระเฉลิมพระชนมพรรษา 55 พรรษา โดยผลิตจำนวน 155,000 ขวด จำหน่ายในราคาขวดละ 155 บาท
กระทั่งเดือนกันยายน พ.ศ. 2552 ได้รับพระราชทานชื่อภาษาไทยอย่างเป็นทางการว่า “ม่วงเทพรัตน์”
ม่วงเทพรัตน์เป็นไม้ล้มลุกอายุประมาณ 1–2 ปี สูงราว 40 เซนติเมตร ใบเดี่ยวออกตรงข้ามเป็นคู่ แผ่นใบสีเขียวเข้มรูปไข่ ยาวไม่เกิน 4 เซนติเมตร
ดอกออกเดี่ยวบริเวณปลายยอด มีสีม่วงอมฟ้าเข้ม และสีจะจางลงเมื่อใกล้โรย กลีบดอกมี 5–6 กลีบ พร้อมเกสรเพศผู้สีเหลืองจำนวนเท่ากัน อับเรณูมีลักษณะปลายเป็นรู (poricidal) เรียงตัวรวมกันกลางดอก ส่วนผลเป็นผลแห้งรูปกระสวยสั้น แต่โดยทั่วไปมักไม่ติดผล
ขอขอบคุณข้อมูล: ดร.วีระชัย ณ นคร อดีตผู้อำนวยการองค์การสวนพฤกษศาสตร์
ภาพ: กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
