“ภัทรพงษ์” จี้รัฐบาลอนุทิน เร่งแก้แม่น้ำปนเปื้อนพิษข้ามแดน ชี้ 8 ข้อสั่งการไร้กรอบเวลา

‘ภัทรพงษ์’ จี้รัฐบาลอนุทินเร่งแก้ปมแม่น้ำเป็นพิษจากเหมืองเพื่อนบ้าน ชี้ข้อสั่งการ 8 ข้อไร้กรอบเวลา เสนอแผนปฏิบัติการเร่งด่วน 3 ด้าน ครอบคลุมการเจรจา ‘จีน-เมียนมา-ลาว’ พร้อมมาตรการรับมือในประเทศ

ภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคประชาชน เปิดเผยข้อเสนอแนะและข้อเรียกร้องต่อรัฐบาลนายอนุทิน ชาญวีรกูล ในการแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนสารพิษในแม่น้ำสายสำคัญที่ไหลมาจากเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน ภายหลังนายกรัฐมนตรีระบุเมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายนที่ผ่านมาว่า ปัญหาดังกล่าวเกิดขึ้นนอกประเทศไทย ทำได้เพียงขอความร่วมมือ พร้อมออกข้อสั่งการ 8 ข้อ ซึ่งภัทรพงษ์มองว่ายังไม่ครอบคลุมถึงต้นตอของปัญหาและไม่มีการกำหนดกรอบระยะเวลาที่ชัดเจน

ภัทรพงษ์ ชี้ว่า ปัญหาดังกล่าวไม่ได้ส่งผลกระทบเฉพาะพื้นที่ภาคเหนือ แต่ยังครอบคลุมถึงแม่น้ำโขงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และแม่น้ำกระบุรีในภาคใต้ ซึ่งจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือทั้งจากจีน เมียนมา และลาว จึงได้เสนอข้อเรียกร้องพร้อมกรอบเวลาการดำเนินการที่ชัดเจน แบ่งออกเป็น 3 ด้านหลัก ดังนี้

  1. ด้านการเจรจาระหว่างไทย–จีน
    ภัทรพงษ์ ตั้งข้อสังเกตถึงผลการหารือระหว่างรัฐบาลไทยกับผู้นำจีนในสัปดาห์ที่ผ่านมาว่า ยังไม่ปรากฏบันทึกข้อตกลงหรือถ้อยแถลงอย่างเป็นทางการจากฝ่ายจีนที่ระบุถึงการแก้ไขปัญหาสารพิษในแม่น้ำโดยตรง จึงเรียกร้องให้รัฐบาลไทยยื่นหนังสือข้อเรียกร้องเป็นลายลักษณ์อักษรต่อเอกอัครราชทูตจีนประจำประเทศไทย และรายงานผลต่อสาธารณะ โดยมีรายละเอียดสำคัญ ได้แก่

1.1 เรียกร้องให้จีนใช้กฎหมายของจีน ในการตรวจสอบว่ามีบริษัทจีนเกี่ยวข้องกับเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำที่ไหลเข้าไทยหรือไม่ ทั้งในฐานะผู้ลงทุน ผู้ให้เทคโนโลยี หรือผู้รับซื้อ โดยเริ่มจากเหมืองที่มีพิกัดชัดเจนในพื้นที่ลุ่มน้ำกก, สาย-รวก, สาละวิน, กระบุรี, และลุ่มน้ำโขงในลาว จากกฎหมายที่จีนมีอยู่แล้ว นั่นคือกฎหมายว่าด้วยการลงทุนต่างประเทศ (มาตรา 5, 13, 16) และระเบียบการบริหารจัดการแร่หายาก ยื่นข้อเรียกร้องนี้ภายในวันที่ 24 พ.ย. ที่จะเป็นวันที่คุยกับเอกอัครราชทูตจีนประจำประเทศไทย 

1.2 เรียกร้องให้จีนตรวจสอบข้อมูลศุลกากรจีน ในการนำเข้า-ส่งออก แร่ที่สำคัญ รวมถึงสารเคมีที่อาจใช้ในการทำแร่ ระหว่างจีน-เมียนมา จีน-ลาว เพื่อแสดงถึงความจริงจังของนโยบาย “Green Supply Chain” ของจีน และยกระดับให้เป็นนโยบายหลักของประเทศสมาชิกกรอบความร่วมมือล้านช้าง-แม่โขงโดยทั้ง ไทย เมียนมา และลาว ต้องเปิดข้อมูลศุลกากรของทั้ง 3 ประเทศด้วย  โดยไทยต้องเริ่มเปิดข้อมูลศุลกากรของตัวเองก่อน เพื่อชี้แจงที่ข้อมูลศุลกากรจีนระบุว่าจีนนำเข้าแร่จากไทยเพิ่มจาก 110 เป็น 228 ล้านดอลลาร์ เป็นแร่ที่มาจากไหนส่วนไหนบ้าง

1.3 เรียกร้องให้จีนเปิดระบบตรวจสอบย้อนกลับแร่หายาก (Rare earth product Traceability system) ที่จีนบังคับให้ผู้ประกอบการที่ทำธุรกิจเกี่ยวข้องกับแร่แรร์เอิร์ธ ต้องทำทุกกระบวนการเหมืองแร่ที่ไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม รวมถึงการห้ามผู้ประกอบการรับซื้อหรือแปรรูปแร่จากเหมืองที่ทำผิดกฎหมาย ที่ผ่านมาจีนตรวจสอบผู้ประกอบการเหล่านี้อย่างไร 

1.4 การประชุมกรอบความร่วมมือแม่โขง–ล้านช้าง (LMC) ในเดือนธ.ค.นี้ ไทยต้องยกระดับวาระนี้ให้ครอบคลุมอย่างน้อย 4 ประเทศ: ไทย-จีน-เมียนมา-ลาว และต้องนำเสนอแผนปฏิบัติการร่วมที่ชัดเจน ต้องไม่ทำเพียงแค่การ “หารือ” แบบที่ผ่านมา โดยอย่างน้อยต้องระบุว่า: แนวทางการจัดการกับเหมืองต้นน้ำที่ไหลเข้าสู่ประเทศไทย เหมืองไหนต้องสร้างระบบบำบัดที่เหมือง จากงบประมาณของใคร เหมืองใดที่ระบุเป็นเหมืองผิดกฎหมายที่ต้องถูกตัดขาดจากทุกกระบวนการการรับซื้อ เป็นต้น

1.5 เดินหน้าตามข้อเรียกร้องที่พรรคประชาชนยื่นบันทึก Memorandum ให้กับรัฐบาลจีนผ่านเอกอัครราชฑูตจีนประจำประเทศไทย เมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ.2569 ที่ระบุทั้งข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ยืนยันว่าสารพิษในแม่น้ำไม่ได้มาจากแหล่งธรรมชาติ หรือกิจกรรมใดๆภายในประเทศ พิกัดเหมืองทั้งหมดพร้อมจำนวนเหมืองพื้นที่ต้นน้ำกก-สาย-รวก-โขง-สาละวิน-กระบุรี ที่เรียกร้องให้รัฐบาลจีนใช้กฎหมายของตนเองตรวจสอบ (Outbound Investment และ Rare Earth Management regulation)

  1. ด้านการเจรจาระหว่างไทย–เมียนมา (เวที JWG วันที่ 25–26 พ.ย. 2569)
    สำหรับกรอบความร่วมมือคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมา (JWG) ที่จะประชุมในวันที่ 25–26 พฤศจิกายนนี้ นายภัทรพงษ์ แสดงความกังวลต่อเนื้อหาในขอบเขตงาน (TOR) ที่ตัดเรื่องการตรวจร่วม การสอบสวนแหล่งกำเนิดร่วม และการขอความช่วยเหลือจากนานาชาติออก รวมถึงกำหนดให้เก็บข้อมูลเป็นความลับ จึงเรียกร้องให้คณะทำงานฝั่งไทยดำเนินการ ดังนี้

2.1 ยืนยันแผนตรวจเหมืองและบำบัดที่ต้นทาง: ใช้หัวข้อการหาแหล่งกำเนิดมลพิษใน TOR กำหนดแผนตรวจเหมืองในเมียนมา และเสนอสนับสนุนองค์ความรู้การบำบัดสารพิษที่เหมืองรวมถึงแนวทางการบำบัดสารพิษจากเหมือง เช่น การบำบัดที่เหมืองด้วยปูนขาวมีต้นทุนต่ำ แทนการตั้งฝายดักตะกอนในฝั่งไทยที่อาจสร้างภาระงบประมาณและผลกระทบระยะยาว

2.2 ยืนยันการกำหนดมาตรฐานสารหนูในน้ำผิวดินร่วมกันที่ 0.01 mg/l (ฝั่งเมียนมามาตรฐานอยู่ที่ 0.05 mg/l) รวมถึงการกำหนดมาตรฐานและการตรวจ สารโลหะหนักในตะกอนดินในน้ำ เข้าไปในแผนด้วย (ตะกอนดินจะระบุถึงการสะสมของสารพิษได้ดีกว่าน้ำ)

2.3 กำหนดจุดตรวจร่วมเพิ่ม จากเดิม รัฐบาลได้วางแผนไว้เพียงแค่ 4 จุดเท่านั้นซึ่งไม่เพียงพอ ต้องกำหนดจุดตรวจร่วมเพิ่ม ให้ครอบคลุมทั้ง น้ำสาย น้ำกก น้ำสาละวิน และ น้ำกระบุรีด้วย

2.4 แก้ TOR หรือทำบันทึกแนบท้าย ให้การทำงานของ JWG ต้องเปิดเผยต่อสาธารณะ และขอความช่วยเหลือจากประเทศหรือองค์กรระหว่างประเทศได้ และยืนยันว่าระหว่างนี้ ข้อมูลที่ไทยตรวจเอง ไทยสามารถเปิดเผยทันที โดยไม่ต้องรอเมียนมา

  1. ด้านการจัดการและเยียวยาภายในประเทศ
    ภัทรพงษ์ เสนอให้รัฐบาลเร่งดำเนินมาตรการภายในประเทศ 6 ประการควบคู่กันไป ได้แก่

3.1 กฎกระทรวงของ พ.ร.บ.แร่ ที่จะออกมาควบคุมการนำเข้าแร่ที่สำคัญนั้น ต้องไม่เป็นเพียงแค่การให้ผู้นำเข้าระบุเพียงพิกัดเหมืองอย่างเดียว แต่ต้องครอบคลุมไปถึงการให้ผู้ประกอบกิจการที่เกี่ยวข้องกับแร่แจงข้อมูลตลอดห่วงโซ่ เพื่อให้รัฐบาลไทยตรวจสอบได้ ตั้งแต่เหมืองต้นทาง-วิธีการบำบัดที่เหมือง-การนำเข้า-การแต่งแร่-การส่งออก ให้ไทยมีข้อมูลแร่ตลอดห่วงโซ่อย่างละเอียด เพื่อใช้ในการต่อรองกับทางจีน ด้วยวิธี ‘ทำให้ดู’ จากตัวกฎหมายของประเทศจีนเอง ที่จีนบังคับใช้ตั้งแต่ปี 2567 

3.2 การทำแผนที่เสี่ยงที่ ‘ไม่ใช่แค่’ การกำหนดขอบเขตจากระยะห่างของแปลงจากแม่น้ำ แต่ต้องรวมถึงปัจจัยเรื่องพื้นที่ที่น้ำท่วมเป็นประจำ, พื้นที่ที่น้ำท่วมปี 2567, พื้นที่ใช้น้ำจากแม่น้ำปนเปื้อนทำการเกษตรโดยตรง, รวมถึงพื้นที่ใกล้เคียงที่ไม่ได้รับผลกระทบใดๆเป็นพื้นที่ควบคุม ทั้งหมดเพื่อใช้ตรวจคัดกรองผลผลิตทางการเกษตรก่อนออกสู่ตลาด สร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้บริโภค และป้องกันปัญหาเกษตรกรถูกกดราคาจากพ่อค้าคนกลาง และวันที่ 15 ธ.ค. ที่รัฐบาลประกาศออกมา ช้าเกินไป รัฐบาลสามารถทำเฉพาะพื้นที่เสี่ยงนำร่อง เชียงรายและเชียงใหม่ก่อนภายในสิ้นเดือนได้เลย ทางอนุกรรมาธิการมลพิษทางน้ำข้ามแดน อ.สืบสกุล กิจนุกร อ.ธนพล เพ็ญรัตน์ ได้เริ่มต้นทำงานกับเกษตรอำเภอในพื้นที่ไว้แล้ว

3.3 วางแผนการปลูกข้าวนาปรังให้ชัดเจน เนื่องจากการทำข้าวนาปีนั้นจะมีน้ำฝนเข้ามาช่วยในการทำเกษตรกรรม แต่ข้าวนาปรังไม่มีน้ำฝน ในพื้นที่เสี่ยงจะใช้น้ำจากแม่น้ำที่ปนเปื้อนโดยตรง ประกอบกับผลการตรวจที่ผ่านมา ข้าวนาปรังพบการปนเปื้อนทั้งสารหนูและตะกั่วเกินมาตรฐาน ส่วนข้าวนาปีที่กระทรวงเกษตรใช้ผลในการยืนยันจากการตรวจเพียง 10 ตัวอย่างที่ผ่านมา แม้ไม่เกินมาตรฐานสารหนูแต่ก็พบค่าสารหนูถึง 0.157 mg/kg (มาตรฐานอยู่ที่ 0.2) และต้องเพิ่มการตรวจสารหนูอนินทรีย์ในผลผลิตทางการเกษตรด้วย จะตรวจเพียงสารหนูรวมไม่ได้ 

3.4 ออกมาตรการจาก กองบัญชาการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ ให้จังหวัดสามารถประกาศเขตภัยพิบัติกับปัญหานี้ได้เลย เพื่อให้จังหวัดสามารถใช้งบฉุกเฉินเร่งด่วนได้ พร้อมหลักเกณฑ์การเยียวยาพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบทั้งการเกษตร และการช่วยเหลือครัวเรือนที่ธุรกิจต้องปิดตัวจากปัญหานี้

3.5 จัดสรรงบกลางให้ท้องถิ่น ใช้จัดสรรทำระบบบำบัดน้ำประปาหมู่บ้าน จากพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงก่อน (ใช้แม่น้ำปนเปื้อนหรือมีความเสี่ยงปนเปื้อนเป็นแหล่งน้ำผลิตประปา)

3.6 ทำระบบฐานข้อมูลเปิดเผยผลการตรวจให้ประชาชนเข้าถึงโดยง่าย สามารถใช้เว็บไซต์ที่ ภัทรพงษ์ และอนุกรรมาธิการมลพิษทางน้ำข้ามแดนทำไว้ให้แล้วได้เลย

ภัทรพงษ์ กล่าวทิ้งท้ายว่า รัฐบาลจำเป็นต้องฉายภาพความรุนแรงของผลกระทบที่จะเกิดขึ้นในอีก 5 ปีข้างหน้าหากไม่มีการแก้ไขอย่างเร่งด่วน เพื่อใช้เป็นข้อมูลประกอบการเจรจาในทุกเวที และต้องยกระดับการทำงานให้ก้าวข้ามเพียงแค่การตรวจวัดคุณภาพน้ำไปสู่การแก้ไขที่ต้นตออย่างเป็นรูปธรรม