กล้วยไม้ดินหายาก ลำลูกกล้วยคอดคล้ายน้ำเต้า ดอกชมพูอมเหลืองแปรเป็นสีน้ำตาลส้มก่อนร่วง พบกระจายตามป่าธรรมชาติทั่วประเทศ สะท้อนความอุดมสมบูรณ์และคุณค่าการอนุรักษ์
งามจากดิน งอกงามจากป่า
ท่ามกลางผืนป่าเบญจพรรณ ป่าดิบแล้ง และป่าดิบเขา มีดอกไม้ป่าชนิดหนึ่งซ่อนความงามไว้อย่างเงียบงัน นั่นคือ “เอื้องน้ำต้น” กล้วยไม้ดินที่โดดเด่นด้วยลำลูกกล้วยรูปไข่คอดคล้ายน้ำเต้า ความยาวราว 2.5–8.5 เซนติเมตร เป็นเอกลักษณ์ที่ทำให้ผู้พบเห็นจดจำได้ไม่ยาก
ใบของเอื้องน้ำต้นมีรูปขอบขนานหรือรูปใบหอก ยาวได้ถึงเกือบครึ่งเมตร ก้านใบเรียวยาวรับกับก้านช่อดอกที่อาจสูงเด่นเหนือพุ่มใบ ก้านช่อมีขนหนาแน่น แกนช่อยาวพอเหมาะ ประดับด้วยใบประดับเรียงตัวอย่างเป็นระเบียบ เพิ่มเสน่ห์ให้กับโครงสร้างของช่อดอก
ดอกเอื้องน้ำต้นเริ่มต้นด้วยสีชมพูอมเหลืองหรือสีขาว ก่อนจะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอมส้มเข้มเมื่อใกล้ร่วง กลีบเลี้ยงเรียวยาว ปลายแหลม กลีบดอกคู่ข้างแคบกว่าเล็กน้อย ส่วน กลีบปาก คือหัวใจของความงาม ปลายบานออกและแยกเป็น 3 พู พูข้างกว้างโค้งห่อเข้า ขณะที่พูกลางคล้ายพัด ปลายตัดหรือเว้าตื้น ๆ ภายในแต้มด้วยจุดสีเข้มหนาแน่น เสมือนลวดลายธรรมชาติที่ศิลปินยังต้องยอมแพ้
โคนดอกมีเดือยเรียวยาว เส้าเกสรและคางมีขนาดเล็กแต่สำคัญต่อกระบวนการผสมเกสร ผลมีรูปรีขนาดเล็ก เป็นวงจรชีวิตที่เชื่อมโยงความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตในป่าเข้าด้วยกัน
ถิ่นอาศัยและคุณค่าการอนุรักษ์
เอื้องน้ำต้นพบได้ตั้งแต่พม่าไปจนถึงภูมิภาคอินโดจีน ในประเทศไทยพบกระจายห่าง ๆ ทุกภาค มักขึ้นบนพื้นดินในป่าธรรมชาติ หรือบนเขาหินปูน ที่ระดับความสูงราว 300–1,700 เมตร การดำรงอยู่ของเอื้องน้ำต้นจึงเป็นตัวชี้วัดความสมบูรณ์ของระบบนิเวศ และเตือนให้ตระหนักถึงความสำคัญของการอนุรักษ์ป่าไม้และพืชพรรณท้องถิ่น
จากห้องสมุดกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ถึงผืนป่าจริง เอื้องน้ำต้นไม่เพียงเป็นพรรณไม้หายาก หากยังเป็นบทเรียนมีชีวิต ที่บอกเล่าเรื่องราวของธรรมชาติ ความเปราะบาง และคุณค่าที่มนุษย์ควรร่วมกันปกป้อง
ที่มา: สารานุกรมพืชในประเทศไทย (ฉบับย่อ) / อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า / สวนพฤกษศาสตร์บ้านร่มเกล้า
แนวคิด: “โลกแห่งการเรียนรู้ สู่การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ”
