ท่ามกลางผืนป่าดิบชื้นของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าโตนงาช้าง มีพืชล้มลุกหน้าตาคล้ายปาล์มจิ๋วซ่อนตัวอยู่อย่างสงบ ชาวบ้านเรียกขานว่า “ว่านพร้าวนกคุ้ม” สมุนไพรพื้นถิ่นที่สืบทอดภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์จากป่าสู่คนรุ่นแล้วรุ่นเล่า
ว่านพร้าวนกคุ้ม : สมุนไพรคู่ป่าโตนงาช้าง
ผืนป่าโตนงาช้าง จังหวัดสงขลาและสตูล ไม่ได้เป็นเพียงแหล่งที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่านานาชนิด หากยังเป็นคลังสมุนไพรธรรมชาติที่ทรงคุณค่า หนึ่งในนั้นคือ “ว่านพร้าวนกคุ้ม” พืชล้มลุกที่หลายคนอาจมองข้าม เพราะรูปลักษณ์เรียบง่ายคล้ายต้นปาล์มขนาดเล็ก แต่ซ่อนพลังแห่งภูมิปัญญาไทยไว้อย่างน่าทึ่ง
ว่านพร้าวนกคุ้มมีลักษณะเด่นที่สังเกตได้ไม่ยาก ใบเรียงสลับเป็นแผง มีรอยพับจีบตามยาวอย่างเป็นระเบียบ ช่อดอกสีเหลืองสดใสมักโผล่ให้เห็นบริเวณโคนต้น ส่วนผลออกเป็นช่อเล็ก ๆ เมื่อสุกจะมีเนื้อสีขาว ดูอ่อนโยนแต่แข็งแรง สะท้อนความอุดมสมบูรณ์ของป่าต้นน้ำแห่งนี้
ในทางสมุนไพร ว่านพร้าวนกคุ้มถูกบันทึกอยู่ในตำรับยาพื้นบ้านมาอย่างยาวนาน รากและเหง้านำมาใช้ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไอ เจ็บคอ รวมถึงบรรเทาอาการปวดข้อ เคล็ดขัดยอก อีกทั้งยังเป็นสมุนไพรที่คุณแม่หลังคลอดนิยมใช้ โดยนำรากไปดองเป็นยา เพื่อช่วยให้มดลูกเข้าอู่เร็วและลดการอักเสบตามความเชื่อและประสบการณ์ของชุมชน
นอกจากสรรพคุณด้านสุขภาพแล้ว ว่านพร้าวนกคุ้มยังถูกนำมาใช้ในด้านความงาม หัวว่านสามารถฝนทาผิวหน้าเพื่อช่วยลดสิวและฝ้า ซึ่งสอดคล้องกับงานวิจัยที่พบว่าสมุนไพรชนิดนี้มีสารต้านอนุมูลอิสระและต้านเชื้อแบคทีเรีย จึงกลายเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการผสานภูมิปัญญาพื้นบ้านเข้ากับองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์
ในมิติของความเชื่อ ว่านพร้าวนกคุ้มยังถูกยกให้เป็นว่านสายคุ้มครอง มีการนำไปทำเป็นเครื่องรางหรือตะกรุด เชื่อว่าสามารถป้องกันสัตว์มีพิษและเสริมพละกำลัง แม้จะเป็นความเชื่อส่วนบุคคล แต่ก็สะท้อนความผูกพันระหว่างคนกับป่าที่ฝังรากลึกในวิถีชีวิตไทย
ปัจจุบัน ว่านพร้าวนกคุ้มยังได้รับความนิยมในฐานะไม้ประดับรักษ์โลก ปลูกง่ายในที่ร่มรำไร ทนทาน และช่วยฟอกอากาศได้ดี เหมาะกับบ้านเมืองร้อน และตอบโจทย์คนยุคใหม่ที่หันมาใส่ใจธรรมชาติ
อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่าการใช้สมุนไพรควรอยู่บนพื้นฐานของความรู้และความระมัดระวัง สรรพคุณบางประการยังคงเป็นภูมิปัญญาพื้นบ้าน ผู้ใช้ควรศึกษาข้อมูลเพิ่มเติมหรือปรึกษาผู้รู้ก่อนนำมาใช้เป็นยารักษาโรคอย่างจริงจัง
ว่านพร้าวนกคุ้มจึงไม่ใช่เพียงพืชป่าธรรมดา แต่คือสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์ ความรู้ และความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาติ”ร่วมรักษาป่า คือการร่วมรักษาสมุนไพรไทย และภูมิปัญญาของชาติ”
ขอบคุณข้อมูลจาก: เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าโตนงาช้าง จังหวัดสงขลาและสตูล สำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 6 (สงขลา)
