“กว่างโจว” จากอาณาจักรหนานเยว่ถึงแคนตันแฟร์ เมืองริมแม่น้ำไข่มุกที่เชื่อมจีนกับโลก

กว่างโจวเป็นที่รู้จักทั้งในชื่อ “เมืองแพะ” จากตำนานเซียนห้าองค์ และในฐานะเมืองเจ้าภาพ แคนตันแฟร์ งานแสดงสินค้าที่เปิดช่องทางสำคัญให้จีนค้าขายกับต่างประเทศ เรื่องราวระหว่างสองภาพจำนี้ทอดยาวจากราชสำนักหนานเยว่ ชุมชนชาวประมงที่ใช้เรือเป็นบ้าน ย่านการค้าริมแม่น้ำ ไปจนถึงยุคที่กว่างโจวกลายเป็นพื้นที่บุกเบิกการปฏิรูปและเปิดประเทศของจีน

นิทรรศการเนื่องในโอกาสครบรอบ 2,240 ปีแห่งการก่อตั้งเมือง และครบรอบ 1,800 ปีของการใช้ชื่อ กว่างโจว เล่าความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ผ่านของชิ้นเล็กและใหญ่ ตั้งแต่แผ่นไม้บันทึกกิจการราชสำนัก จานเครื่องกระเบื้องที่ผลิตเพื่อส่งออก ไปจนถึงนาฬิกาที่ซ่อนฉากเคลื่อนไหวไว้ภายใน แต่ละชิ้นเผยให้เห็นว่าผู้คนในเมืองนี้ดำรงชีวิต ค้าขาย และรับเอาอิทธิพลจากต่างถิ่นมาปรับใช้กับงานของตนอย่างไร

📌จากแม่น้ำไข่มุกสู่ราชสำนักหนานเยว่

ตั้งแต่ย่างก้าวเข้ามาผู้เขียนสัมผัสถึงบรรยากาศความโอ่อ่าของอาคาร ที่เล่าเรื่องกว่างโจว จากอดีตถึงปัจจุบัน ภาพกว่างโจวริมแม่น้ำจูเจียง หรือแม่น้ำไข่มุก เถนนสายหลักและย่านใจกลางเมืองในอดีต ศูนย์กลางเมืองยังอยู่ในบริเวณใกล้เคียงกับที่ตั้งเดิมนับตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 4 ขณะที่พื้นที่รอบพิพิธภัณฑ์ซึ่งเคยมีโขดหินและต้นไม้ ปัจจุบันพัฒนาเป็นย่านเมืองที่มีโรงละครอยู่ตรงข้ามอาคาร มีการอพยพลงใต้ของผู้คนจากตอนกลางของจีนในหลายยุคราชวงศ์ เมื่อการสู้รบผลักดันให้ครอบครัวต่าง ๆ ออกจากถิ่นฐานเดิมเพื่อหลบภัย

จากประวัติเมือง นิทรรศการพาย้อนสู่อาณาจักรหนานเยว่ ซึ่งก่อตั้งโดยแม่ทัพ จ้าวถัว หลังราชวงศ์ฉินล่มสลาย แบบจำลองและโบราณวัตถุช่วยให้เห็นว่าราชสำนักในยุคนั้นจัดการกิจการอย่างไร โดยเฉพาะ แผ่นไม้จารึก ที่บันทึกเรื่องภาษี งานราชสำนัก ขุนนาง และกิจธุระส่วนตัว รายละเอียดบนแผ่นไม้ทำให้มองเห็นการทำงานในราชสำนักผ่านเรื่องที่เกิดขึ้นในแต่ละวัน

อีกชิ้นคือ ตราประทับทองคำที่มีด้ามรูปมังกร และมีช่องใต้ลำตัวมังกรสำหรับร้อยสายผูกกับเข็มขัด ตราประทับใช้รับรองเอกสารและแสดงฐานะของผู้ถือ รูปสัตว์บนด้ามตราก็มีความหมายตามสถานะ เช่น มังกรบนตราของกษัตริย์ ส่วนตราอื่นอาจใช้รูปเต่าหรือเสือ เมื่อมาถึงสมัยราชวงศ์หยวน ศิลปินและกวียังนำตราประทับมาแกะถ้อยคำและใช้ประทับบนผลงาน ทำให้ตรามีบทบาทในงานศิลปะควบคู่ไปกับกิจการทางการ

📌ชุดหยก โถวิญญาณ และสิ่งของสำหรับชีวิตหลังความตาย

หนึ่งในโบราณวัตถุสำคัญคือ ชุดหยกสำหรับพิธีฝังพระศพของกษัตริย์องค์ที่สองแห่งอาณาจักรหนานเยว่ ตัวชุดยาวประมาณ 1.72 เมตร ประกอบจากแผ่นหยกที่ร้อยเข้าด้วยกันด้วยเส้นไหม ตามความเชื่อในสมัยนั้น หยกจะช่วยรักษาร่างและคุ้มครองผู้ตาย เจ้าหน้าที่เล่าว่าเมื่อค้นพบชุด นักโบราณคดีพบชิ้นส่วนกะโหลกศีรษะและฟันอยู่ภายใน ส่วนเส้นไหมเดิมผุสลายไปตามกาลเวลา ผู้เชี่ยวชาญจึงทำเส้นไหมสีแดงขึ้นใหม่เพื่อประกอบแผ่นหยกดั้งเดิม

ป้ายจัดแสดงอีกชิ้นระบุว่า ฐานรองฉากสำริดกะไหล่ทองรูปคนถืองู สมัยฮั่นตะวันตก ขุดพบเมื่อปี ค.ศ. 1983 จากสุสานพระเจ้าเหวินแห่งหนานเยว่ และอยู่ในคอลเล็กชันของพิพิธภัณฑ์กษัตริย์หนานเยว่ ชิ้นส่วนนี้ใช้รองและเชื่อมแผงฉากหลักกับแผงด้านข้าง ส่วนล่างทำเป็นรูปคนนั่งคุกเข่า แต่งกายคล้ายชาวเยว่พื้นถิ่น คาบงูหนึ่งตัว ถืองูมือข้างละตัว และใช้ขาหนีบไว้อีกข้างละตัว รวมเป็น งูห้าตัว ที่พันไขว้กัน

สิ่งของฝังร่วมกับผู้ตายยังมีทั้งตุ๊กตาสัตว์นักษัตร บ้านจำลอง เครื่องใช้ และ โถวิญญาณ ปี 2026 ซึ่งเป็นปีมะเมีย ไกด์ในพิพิธภัณฑ์ เปิดบทสนทนาก่อนชวนดูตุ๊กตานักษัตรที่จัดแสดงบางส่วน จุดที่ชวนสังเกตคือแขนเสื้อทรงกระชับ เป็นเครื่องแต่งกายของกลุ่มชนที่เรียกว่า “หู” ทางตอนเหนือและตะวันตกเฉียงเหนือของจีน

ขณะที่โถวิญญาณใช้วางในสุสานเพื่อช่วยนำทางดวงวิญญาณตามความเชื่อ โถบางแบบจัดองค์ประกอบเป็นชั้น ๆ สื่อถึงโลกมนุษย์และแดนสวรรค์

📌ตำนานห้าแพะและชีวิตบนสายน้ำ

ตามตำนานของกว่างโจว เซียนห้าองค์เดินทางมายังดินแดนแห่งนี้พร้อมแพะห้าตัวที่คาบรวงธัญพืช เหล่าเซียนมอบธัญพืชให้ชาวบ้านและสอนวิธีเพาะปลูก ดินแดนจึงอุดมสมบูรณ์ขึ้น ส่วนแพะทั้งห้ากลายเป็นหิน เรื่องเล่านี้เป็นที่มาของฉายา “เมืองแพะ” และเป็นแรงบันดาลใจให้ประติมากรรม บทกวี และชื่อสินค้าอย่างไอศกรีมห้าแพะ

อีกด้านหนึ่งของชีวิตริมแม่น้ำปรากฏในภาพถ่ายชุมชนชาวประมงที่ใช้เรือเป็นทั้งบ้านและที่ทำมาหากิน บางครอบครัวไม่มีบ้านบนฝั่ง ใช้ชีวิต จับปลา และเลี้ยงสัตว์อยู่บนเรือ ทุกวันนี้ยังมีผู้ดำรงชีวิตแบบนี้อยู่บ้าง แม้จะมีจำนวนน้อยลง

เรือยังปรากฏในพิธีฝังศพด้วย ตัวอย่างคือ เรือจำลองเครื่องเคลือบที่ขุดพบในสุสาน การนำเรือไปฝังร่วมกับผู้ตายสะท้อนความสำคัญของเรือในชีวิตและความเชื่อเกี่ยวกับอีกภพหนึ่ง ส่วนหางเสือที่ท้ายเรือจำลองแสดงให้เห็นว่าผู้คนในยุคนั้นรู้จักใช้กลไกควบคุมทิศทางเรือแล้ว

📌จากซากเรือสินค้าสู่ย่านการค้าสิบสามห้าง

เมื่อเรือสินค้าออกจากกว่างโจวไปยังต่างแดน บางลำจมลงระหว่างทาง สิ่งของที่พบจากการสำรวจซากเรือช่วยให้เห็นเส้นทางการค้าและแหล่งผลิตสินค้า เจ้าหน้าที่อธิบายว่าแม้เรือบางลำจะออกเดินทางจากกว่างโจว แต่สินค้าบนเรือมาจากทั้งกวางตุ้งและพื้นที่อื่น ๆ ของจีน กว่างโจวจึงทำหน้าที่เป็นจุดรวบรวมสินค้าก่อนส่งออกทางทะเล

ร่องรอยการติดต่อกับต่างแดนยังปรากฏในโบราณวัตถุอย่าง จอกสุราทรงเขาแรด กล่องเงิน และภาชนะรูปนกฮูก เจ้าหน้าที่ชี้ว่าลวดลายของบางชิ้นสะท้อนอิทธิพลจากต่างแดน รวมถึงศิลปะแบบเปอร์เซีย จอกสุราทรงเขาแรดชวนให้ผู้เข้าชมถามว่าใช้ดื่มจริงอย่างไร เพราะรูปทรงทำให้วางตั้งบนโต๊ะไม่ได้ เจ้าหน้าที่อธิบายว่าผู้ใช้ต้องดื่มให้หมดก่อนวาง ส่วนภาชนะรูปนกฮูกเชื่อมโยงกับความเชื่อเรื่องการคุ้มครอง

นิทรรศการยังเล่าถึงการติดต่อกับราชสำนักผ่านภาพเขียนฉากคณะจากต่างแดนเข้าถวายเครื่องบรรณาการและรอเข้าเฝ้าจักรพรรดิ ภาพแสดงพื้นที่รอเข้าเฝ้า ธงกำกับคณะต่าง ๆ ผู้คนที่ถือถุงใบเล็ก และแม้แต่ช้าง รายละเอียดเหล่านี้ช่วยให้ผู้ชมเห็นว่าจิตรกรจัดวางผู้คนและสิ่งของอย่างไรเพื่อเล่าเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในเขตพระราชวัง

ในสมัยราชวงศ์ชิง ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1757 จักรพรรดิเฉียนหลงทรงกำหนดให้กว่างโจวเป็นท่าเรือแห่งเดียวของจีนที่เปิดให้พ่อค้าตะวันตกเข้ามาค้าขาย ภายใต้ ระบบกว่างโจว (Canton System) ชา ผ้าไหม และเครื่องกระเบื้องถูกส่งออกผ่านเครือข่ายพ่อค้าจีนที่ได้รับอนุญาตจากราชสำนัก โดยมี ย่านการค้าสิบสามห้าง (十三行 หรือ Thirteen Factories) ริมแม่น้ำจูเจียงเป็นที่ตั้งสำนักงานและที่พักของพ่อค้าต่างชาติ.

ในตู้จัดแสดง เจ้มัวัสั่งทำชิ้นหนึ่งที่ยังเห็นตัวเลข 1757 และร่องรอยตัวอักษร ส่วนจานเขียนลายใน คริสต์ศตวรรษที่ 19 เป็นอีกตัวอย่างของสินค้าที่ผลิตเพื่อส่งออก จานแต่ละใบมีลวดลายต่างกัน บางใบเป็นลายพืชผัก บางใบใช้ขอบจานเล่าเรื่องท้องถิ่นหรือบุคคลที่เป็นที่รู้จัก จานเหล่านี้ใช้บนโต๊ะอาหารได้และมีผู้เก็บสะสมเป็นงานศิลปะด้วย

📌นาฬิกากลไกและจิตรกรรมหลิ่งหนาน

การแลกเปลี่ยนกับต่างแดนยังเปลี่ยนวิธีทำงานของช่างจีน ในนิทรรศการมี นาฬิกากลไกจากพิพิธภัณฑ์พระราชวัง เจ้าหน้าที่เล่าว่าเมื่อจีนเริ่มนำเข้านาฬิกาแบบตะวันตก ช่างท้องถิ่นศึกษากลไกแล้วนำมาผสานกับวิธีตกแต่งของตน ตัวเรือนบางชิ้นใช้สีชมพูตัดกับสีน้ำเงิน ประดับอัญมณี และจัดฉากซ้อนกันเป็นชั้น ๆ คล้ายการสร้างระยะใกล้ไกลในจิตรกรรมจีน เมื่อกลไกทำงาน หุ่นคนจะเดินอยู่ในกรอบวงกลม ขณะที่ดอกไม้ ต้นไม้ และชิ้นส่วนคล้ายพัดหมุนตามไปด้วย

📌ภาพเขียนเล่าเรื่องประวัติศาสตร์

การเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นในวงการจิตรกรรมเช่นกัน สำนักจิตรกรรมหลิ่งหนาน ซึ่งก่อตั้งโดย เกาเจี้ยนฟู่ เกาฉีเฟิง และเฉินซู่เหริน นำประเด็นร่วมสมัยและเรื่องทางสังคมการเมืองเข้ามาอยู่ในภาพเขียน เจ้าหน้าที่เปรียบสำนักจิตรกรรมกับสำนักกังฟู เพราะแต่ละสำนักมีวิธีฝึกและลีลาเฉพาะตัว สำหรับเกาเจี้ยนฟู่ สิ่งที่เห็นได้ชัดคือการใช้ฝีแปรงแบบจีนวาดรถถัง เครื่องบิน และซากปรักหักพังจากการสู้รบ ภาพเหล่านี้ทำให้เทคนิคจิตรกรรมดั้งเดิมกลายเป็นเครื่องมือบันทึกเหตุการณ์ที่ผู้คนกำลังเผชิญ และเป็นแนวทางให้ศิษย์รุ่นต่อมานำไปใช้กับเรื่องราวในยุคของตน

📌แคนตันแฟร์กับบทบาทใหม่ของเมืองการค้า

ป้ายจัดแสดงหัวข้อ “บุกเบิกเส้นทาง เชื่อมโยงกับโลก” ระบุว่า แคนตันแฟร์จัดขึ้นครั้งแรกที่กว่างโจวในปี ค.ศ. 1957 เปิดช่องทางสำคัญสำหรับการค้าต่างประเทศของสาธารณรัฐประชาชนจีน ต่อมาในยุคปฏิรูปและเปิดประเทศ กว่างโจวเป็นหนึ่งในพื้นที่แนวหน้าและพื้นที่ทดลองแนวทางใหม่ ๆ ที่ส่งผลต่อการวางผังเมือง การพัฒนาเศรษฐกิจ ความเปลี่ยนแปลงทางสังคม และความเฟื่องฟูทางวัฒนธรรม

พื้นที่จัดแสดงสะท้อนความเปลี่ยนแปลงของเมืองด้วยเช่นกัน เจ้าหน้าที่เล่าว่าหลังย้ายมายังอาคารปัจจุบัน พิพิธภัณฑ์ได้ขยายจากการจัดแสดงศิลปะจีนดั้งเดิมไปสู่การเปิดพื้นที่ให้ศิลปินท้องถิ่นรุ่นใหม่และงานศิลปะเชิงแนวคิด อาคารมีห้องจัดแสดง 21 ห้อง รองรับนิทรรศการพร้อมกันได้ประมาณ 5–7 รายการ มีพื้นที่ประติมากรรม ห้องสัมมนา และแกลเลอรีวิดีโอ ส่วนการออกแบบอาคารนำแนวคิดการใช้พลังงานแสงอาทิตย์และการเก็บน้ำฝนเข้ามาใช้ ตามคำอธิบายของเจ้าหน้าที่นำชม

จากสินค้าที่ลำเลียงลงเรือริมแม่น้ำไข่มุกไปจนถึงสินค้าที่จัดแสดงในแคนตันแฟร์ วิธีที่กว่างโจวติดต่อกับโลกเปลี่ยนไปตามยุคสมัย ข้าวของในนิทรรศการทำให้เห็นอีกด้านของการค้านั้น ตั้งแต่จานที่ช่างทำตามความต้องการของลูกค้าต่างแดน ไปจนถึงนาฬิกาที่ช่างจีนเรียนรู้กลไกจากต่างประเทศแล้วนำมาสร้างเป็นงานของตนเอง

ภาพ-ข่าว : มณีนาถ อ่อนพรรณา / กว่างโจว มณฑลกวางตุ้ง สาธารณรัฐประชาชนจีน