งิ้วปักกิ่ง (Peking Opera) หรือ จิงจฺวี้ (京剧) ศิลปะการแสดงอุปกรขั้นสูงของจีน มีประวัติศาสตร์ยาวนานหลายร้อยปี โดยหัวใจสำคัญของงิ้วปักกิ่งผ่าน 3 แนวคิดหลัก ได้แก่ ความเป็นศิลปะที่ผสมผสาน (Integrated) การใช้จินตนาการและสัญลักษณ์ (Illusion) และ ความเป็นแบบแผน (Stylization) ถือเป็นเอกลักษณ์ที่ทำให้งิ้วปักกิ่งแตกต่างจากศิลปะการแสดงแขนงอื่น
ศิลปะการแสดงนี้ได้รับการยกย่องให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้จาก UNESCO โดดเด่นด้วยเครื่องแต่งกายอันวิจิตร และการแต่งหน้าทาหน้ากากที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว
งิ้วปักกิ่งเป็นศิลปะที่รวบรวมการแสดงหลายแขนงไว้ด้วยกัน ผ่านหลักการ “ช่าง–เนี่ยน–จั้ว–ต่า” (唱、念、做、打) ได้แก่ การขับร้อง การกล่าวบท การแสดง และศิลปะการต่อสู้ ทำให้การแสดงแต่ละเรื่องมีทั้งดนตรี การร้อง การเคลื่อนไหว และฉากต่อสู้ที่ผสมผสานอย่างกลมกลืน
อีกหนึ่งเอกลักษณ์สำคัญคือการใช้ ภาษาสัญลักษณ์ บนเวที แม้จะไม่มีฉากหรืออุปกรณ์ขนาดใหญ่ แต่ผู้แสดงสามารถใช้เพียงท่าทางและอุปกรณ์ประกอบเพียงไม่กี่ชิ้น เช่น แส้ขี่ม้า แทนการควบม้าออกศึก หรือใช้การเคลื่อนไหวของร่างกายเพื่อสร้างภาพในจินตนาการให้ผู้ชมรับรู้และคล้อยตาม
ลักษณะเด่นอีกอย่างของงิ้วปักกิ่ง คือ การใช้ภาษาสัญลักษณ์หรือจินตนาการ (Illusion / 虚拟性) ซึ่งเป็นการสร้างโลกของละครผ่านการผสมผสานระหว่างความเป็นจริงกับจินตนาการ คือการทำให้ผู้ชมเชื่อในสิ่งที่ไม่ได้มีอยู่จริงบนเวที โดยอาศัยท่าทาง การเคลื่อนไหว และสัญลักษณ์แทนวัตถุจริง โดยต่างจากการแสดงโลกตะวันตก หากจะแสดงการขี่จักรยาน นักแสดงก็เพียงทำท่าจับแฮนด์และปั่นจักรยาน ผู้ชมก็เข้าใจได้ทันที เช่นเดียวกับงิ้วจีนที่ใช้วิธีเดียวกัน แต่เปลี่ยนจากจักรยานเป็น “ม้า”
ในงิ้วปักกิ่ง โดยเฉพาะละครอิงประวัติศาสตร์หรือฉากสงคราม ไม่สามารถนำม้าจริงขึ้นเวทีได้ ดังนั้น นักแสดงจึงใช้เพียง แส้ขี่ม้า และ ภาษากาย เป็นสัญลักษณ์แทนการขี่ม้า เพื่อถ่ายทอดภาพของแม่ทัพ นายทหาร หรือวีรบุรุษที่กำลังควบม้าออกศึก แม้บนเวทีจะไม่มีม้าจริง แต่ผู้ชมสามารถรับรู้ได้ทันทีว่านักแสดงกำลังขี่ม้าอยู่ นี่คือเสน่ห์ของการแสดงเชิงสัญลักษณ์ที่อาศัยจินตนาการของทั้งผู้แสดงและผู้ชมร่วมกัน
ด้านเครื่องดนตรีในงิ้วปักกิ่งแบ่งเป็นเครื่องกระทบ เครื่องสาย และเครื่องเป่า โดยเฉพาะเครื่องกระทบมีบทบาทสำคัญในการกำหนดจังหวะของเรื่อง ช่วยเน้นการเคลื่อนไหว การต่อสู้ และส่งเสริมการเล่าเรื่องของนักแสดงอย่างมีพลัง
สำหรับความเป็นแบบแผนของงิ้วปักกิ่งนั้น สะท้อนผ่านการแบ่งประเภทตัวละครที่เรียกว่า “เซิง–ตั้น–จิ้ง–โฉ่ว” (生、旦、净、丑) ได้แก่ ตัวละครชาย ตัวละครหญิง ตัวละครหน้าลาย และตัวตลก ซึ่งแต่ละประเภทยังแบ่งย่อยตามอายุ บุคลิก และบทบาททางสังคม เช่น ชายสูงวัย ชายหนุ่ม นักรบ หญิงสาว หรือหญิงสูงวัย เพื่อให้ผู้ชมเข้าใจลักษณะของตัวละครได้ตั้งแต่ก้าวขึ้นสู่เวที
หนึ่งในแสดงตอนหนึ่งจากเรื่อง “นางพญางูขาว” (The Legend of the White Snake) วรรณกรรมพื้นบ้านอันโด่งดังของจีน เป็นฉากที่นางพญางูขาวเดินทางไปยัง เขาคุนหลุน เพื่อแสวงหา สมุนไพรอมตะ มาช่วยชีวิตสามีที่กำลังจะเสียชีวิต ระหว่างทางต้องเผชิญหน้ากับเหล่านักรบผู้พิทักษ์สมุนไพรศักดิ์สิทธิ์ จนนำไปสู่ฉากการต่อสู้ที่ตื่นเต้น
การแสดงได้รวบรวม สุดยอดเทคนิคของตัวละครหลักในงิ้วปักกิ่ง เอาไว้ในเรื่องเดียว ผู้ชมจะได้เห็นการใช้อาวุธต่าง ๆ เช่น ดาบและหอก การต่อสู้ที่เต็มเวที รวมถึงการเคลื่อนไหวอันคล่องแคล่ว ทั้งการกระโดด หลบหลีก หมุนตัว และศิลปะการต่อสู้ที่ต้องอาศัยทักษะระดับสูง ซึ่งล้วนเป็นเอกลักษณ์ของงิ้วปักกิ่ง
ผู้ชมได้สัมผัสสุดยอดทักษะของนักแสดงงิ้วปักกิ่ง ทั้งการใช้อาวุธ การต่อสู้ การกระโดดตีลังกา การหมุนตัว และการเคลื่อนไหวที่แม่นยำ ประกอบกับดนตรีและจังหวะการแสดงที่สอดประสานกันอย่างลงตัว สะท้อนให้เห็นคุณค่าของงิ้วปักกิ่งในฐานะมรดกทางวัฒนธรรมที่ยังคงได้รับการสืบทอดและเผยแพร่สู่ผู้ชมจากทั่วโลกจนถึงปัจจุบัน
ภาพ-ข่าว / มณีนาถ อ่อนพรรณา
